🌾 این مقاله شامل: راهنمای انتخاب بهترین کود برای برنج، جدول کوددهی کامل مرحلهبهمرحله، زمانبندی دقیق مصرف کودها، کودهای موثر برای پنجهزنی و افزایش عملکرد، نکات علمی و عملی
بهترین کود برای برنج کدام است؟
برنج از پرمصرفترین محصولات غذایی در ایران و جهان است. موفقیت در کشت این محصول به برنامه کوددهی علمی و استفاده از کودهای مناسب بستگی دارد. تحقیقات موسسه بینالمللی تحقیقات برنج (IRRI) نشان میدهد کوددهی صحیح میتواند عملکرد را تا ۴۰ درصد افزایش دهد.
برنج گیاهی با نیاز غذایی بالاست. در طول دوره رشد، مقادیر قابل توجهی از عناصر اصلی (نیتروژن، فسفر، پتاسیم) و ثانویه (آهن، روی، منیزیم) مصرف میکند. خطای رایج کشاورزان، اتکای صرف به کود اوره است. این رویکرد تکبعدی منجر به کاهش حاصلخیزی خاک و افت تدریجی عملکرد میشود.
💡 نکته کلیدی: ترکیب کودهای شیمیایی، آلی و زیستی نسبت به مصرف تکبعدی، عملکرد برنج را ۲۵ تا ۳۵ درصد بیشتر میکند و کیفیت دانه را بهبود میبخشد (مرجع: ScienceDirect).
نیازهای غذایی برنج در مراحل رشد
برنج چهار مرحله اصلی رشد دارد که هر کدام نیازمند عناصر خاصی هستند:
نشاکاری تا استقرار (۰-۲۰ روز)
نیاز: فسفر + نیتروژن
تقویت ریشه، افزایش سرعت استقرار، مقاومت به تنش
کود: DAP یا سوپرفسفات + ریشهزا
پنجهزنی (۲۰-۴۵ روز)
نیاز: نیتروژن بالا
افزایش تعداد پنجه، رشد سریع شاخ و برگ
کود: اوره + سولفات آمونیوم
ساقهرفتن و گلدهی (۴۵-۷۰ روز)
نیاز: نیتروژن، پتاسیم، روی
تشکیل خوشه، افزایش دانه، جلوگیری از خوابیدگی
کود: سولفات پتاسیم + اوره + سولفات روی
پرشدن دانه (۷۰-۱۲۰ روز)
نیاز: پتاسیم، ریزمغذی
افزایش وزن هزاردانه، بهبود کیفیت
کود: محلولپاشی پتاسیم + ریزمغذی
عناصر غذایی ضروری و نقش آنها
| عنصر | نقش در برنج | علائم کمبود | میزان (کیلوگرم/هکتار) |
|---|---|---|---|
| نیتروژن (N) | رشد رویشی، افزایش پنجه، تولید کلروفیل | زردی برگ پایینی، کاهش پنجه | ۱۵۰-۲۰۰ |
| فسفر (P) | ریشهدهی، گلدهی، رسیدگی زودتر | برگ تیره، رشد کند | ۶۰-۸۰ |
| پتاسیم (K) | استحکام ساقه، مقاومت بیماری، کیفیت دانه | خوابیدگی، لکه قهوهای | ۸۰-۱۲۰ |
| آهن (Fe) | تولید کلروفیل، فتوسنتز | زردی برگ جوان (کلروز) | ۱۰-۲۰ |
| روی (Zn) | تولید هورمون، سنتز پروتئین | کوتاهی بوته، لکه قهوهای | ۱۰-۱۵ |
| گوگرد (S) | تولید پروتئین، بهبود کیفیت | زردی یکنواخت | ۲۰-۳۰ |
منبع: سازمان FAO و موسسه تحقیقات برنج کشور
انواع کودهای مورد استفاده
برای عملکرد بالا، ترکیب متعادلی از کود شیمیایی، آلی و زیستی لازم است.
کودهای ازته (نیتروژنی)
نیتروژن مهمترین عنصر در تغذیه برنج است. کاربرد صحیح آن عملکرد را تا ۴۵ درصد افزایش میدهد.
کود اوره (۴۶% نیتروژن)
✓ محبوبترین کود برنج
مزایا: بالاترین درصد نیتروژن (۴۶%)، قیمت مناسب، قابلیت محلولپاشی و خاکی، جذب سریع
معایب: تبخیر سریع در هوای گرم (تا ۳۰-۴۰% تلفات)، نیاز به آبیاری فوری، احتمال شستشو
زمان مصرف کود سفید برای برنج:
- ۲۰-۲۵ روز: ۵۰ کیلوگرم/هکتار
- ۳۵-۴۰ روز (اوج پنجهزنی): ۵۰ کیلوگرم/هکتار
- ۵۵-۶۰ روز: ۳۰-۴۰ کیلوگرم/هکتار
کشاورزان باتجربه برای کاهش تلفات، از روش کود دانهای عمقی (Deep Placement) استفاده میکنند. کود را به عمق ۸-۱۰ سانتیمتری و فاصله ۱۰ سانتیمتری بوته قرار میدهند که تلفات را ۴۰ درصد کاهش و عملکرد را ۲۰ درصد افزایش میدهد.
سولفات آمونیوم (۲۱% نیتروژن + ۲۴% گوگرد)
✓ بهترین کود برای خاکهای آهکی و قلیایی
این کود علاوه بر نیتروژن، گوگرد هم دارد و خاصیت اسیدی کردن خاک را دارد که برای شالیزارهای شمال با pH بالا مناسب است.
میزان مصرف: ۱۵۰-۲۰۰ کیلوگرم/هکتار (۲-۳ مرحله)
مزیت: تلفات کمتر نسبت به اوره (۱۰-۱۵ درصد)
نیترات آمونیوم (۳۳% نیتروژن)
حاوی نیتروژن در دو فرم نیترات و آمونیوم. نیترات سریع جذب میشود و آمونیوم تدریجی. برای ساقهرفتن مناسب است اما قیمت بالا و محدودیتهای ایمنی دارد.
کودهای فسفاته
فسفر برای ریشهدهی قوی، گلدهی و رسیدگی یکنواخت ضروری است.
فسفات دیآمونیوم - DAP (۱۸% نیتروژن + ۴۶% فسفر)
✓ بهترین کود فسفاته برنج
همزمان نیتروژن و فسفر تامین میکند. استفاده در کود پایه (قبل یا همزمان نشاکاری) بسیار موثر است.
میزان: ۱۰۰-۱۵۰ کیلوگرم/هکتار (یکجا در کود پایه)
نکته علمی: طبق مطالعات، DAP به دلیل داشتن نیتروژن، ریشهدهی را ۲۵ درصد بهتر از سوپرفسفات تریپل میکند.
سوپرفسفات تریپل (۴۶% فسفر)
فقط فسفر دارد. برای خاکهایی با نیتروژن کافی یا کنترل دقیق نیتروژن مناسب است. میزان: ۱۰۰-۱۲۰ کیلوگرم/هکتار.
کودهای پتاسه
پتاسیم در استحکام ساقه، مقاومت خوابیدگی، مقاومت بیماری و کیفیت دانه نقش کلیدی دارد. متاسفانه بسیاری اهمیت آن را نادیده میگیرند.
سولفات پتاسیم (۵۰% پتاسیم + ۱۸% گوگرد)
✓ بهترین کود پتاسیمی برنج
علاوه بر پتاسیم، گوگرد هم دارد که برای کیفیت و پروتئین دانه ضروری است. نسبت به کلرور پتاسیم مناسبتر است (کلر روی کیفیت دانه اثر منفی دارد).
میزان: ۱۵۰-۲۰۰ کیلوگرم/هکتار (۵۰% کود پایه + ۵۰% ساقهرفتن)
تاثیر: خوابیدگی را تا ۷۰ درصد کاهش میدهد
کلرور پتاسیم (۶۰% پتاسیم)
ارزانتر از سولفات پتاسیم اما حاوی کلر است. برای شالیزار با آب کافی قابل استفاده (کلر شسته میشود). میزان: ۱۲۰-۱۵۰ کیلوگرم/هکتار.
⚠️ هشدار: در خاکهای شور و شالیزارهای با مشکل شوری، از کلرور پتاسیم استفاده نکنید (کلر شوری را افزایش میدهد). حتماً سولفات پتاسیم مصرف کنید.
عناصر ریزمغذی
اگرچه به مقدار کم نیاز هستند، نقش حیاتی دارند. کمبودشان باعث کاهش شدید محصول میشود.
سولفات روی (۲۳% روی)
روی از مهمترین ریزمغذیهای برنج است. کمبود آن در بسیاری از شالیزارهای ایران، بهخصوص خاکهای آهکی و قلیایی دیده میشود.
علائم کمبود روی: لکههای قهوهای روی برگ، کوتاهی بوته، کاهش ۳۰-۵۰ درصدی عملکرد، حساسیت به بیماری
میزان مصرف:
- خاکی: ۲۵-۳۰ کیلوگرم/هکتار (قبل نشاکاری)
- محلولپاشی: ۲-۳ کیلوگرم در ۱۰۰۰ لیتر آب (مرحله پنجهزنی)
تحقیقات Nature: مصرف روی عملکرد را ۱۵-۲۵ درصد افزایش و محتوای روی دانه را ۲ برابر میکند.
سولفات آهن (۲۰% آهن)
کمبود آهن شایعترین مشکل تغذیهای برنج است، خصوصاً در خاکهای آهکی، قلیایی و آبگیری زیاد.
علائم: زردی برگهای جوان (کلروز) با رگبرگ سبز. معمولاً ۲۵-۳۵ روز پس از نشاکاری ظاهر میشود.
راهحل:
- محلولپاشی فوری: ۳-۵ کیلو سولفات آهن در ۱۰۰۰ لیتر (هر ۷-۱۰ روز)
- خاکی: ۲۰-۳۰ کیلو/هکتار همراه کود پایه
- کلات آهن: برای pH بالاتر از ۷.۵ موثرتر است
کودهای آلی و بهبوددهنده خاک
استفاده مداوم فقط از کودهای شیمیایی، ساختار خاک را تخریب و حاصلخیزی را کاهش میدهد. کودهای آلی نقش مهمی در حفظ سلامت خاک دارند.
کود هیومیک اسید برای برنج
✓ یکی از موثرترین کودهای آلی
اسید هیومیک ماده آلی طبیعی از تجزیه کامل مواد گیاهی است.
مزایا: افزایش ۲۵-۳۵ درصدی جذب عناصر (بهخصوص فسفر و آهن)، بهبود ساختار و نگهداری آب، افزایش میکروارگانیسمهای مفید، تحریک رشد ریشه (۴۰-۶۰ درصد)، افزایش مقاومت به تنش، بهبود کیفیت و پروتئین دانه
نحوه مصرف:
- خاکی: ۲۰-۳۰ کیلو گرانول/هکتار (همراه کود پایه)
- محلولپاشی: ۱-۲ کیلو مایع در ۱۰۰۰ لیتر (پنجهزنی و ساقهرفتن)
- کودآبیاری: ۵-۱۰ کیلو در هر آبیاری
نتایج Field Crops Research: ترکیب هیومیک اسید با کودهای شیمیایی، عملکرد را ۱۸-۲۸ درصد افزایش و مصرف کود را ۲۰-۳۰ درصد کاهش میدهد.
کود سیاه برای برنج (کمپوست و کود دامی)
کود دامی پوسیده و کمپوست از قدیمیترین و موثرترین کودهای آلی هستند. علاوه بر تامین عناصر، ساختار فیزیکی و بیولوژیکی خاک را بهبود میبخشند.
مزایا: تامین آهسته و پایدار عناصر (N, P, K و ریزمغذی)، افزایش ماده آلی و ظرفیت نگهداری آب، بهبود تهویه و رشد ریشه، افزایش میکروبهای مفید، کاهش وابستگی به کود شیمیایی، خنثی کردن شوری و سمیت فلزات
میزان مصرف:
- کود گاوی/گوسفندی پوسیده: ۱۵-۲۰ تن/هکتار (قبل شخم)
- کمپوست: ۱۰-۱۵ تن/هکتار
- ورمیکمپوست: ۳-۵ تن/هکتار
⚠️ نکته: حتماً از کود کاملاً پوسیده استفاده کنید. کود تازه باعث آزادسازی گازهای سمی، سوختگی ریشه و افزایش آفات میشود. کود باید حداقل ۶-۸ ماه پوسیده شده باشد.
بیوچار (زغال زیستی)
بیوچار کربن فعال از سوزاندن کنترلشده مواد گیاهی است که در سالهای اخیر توجه زیادی جلب کرده. نتایج در شالیزارها چشمگیر بوده:
- افزایش ۱۲-۲۰ درصدی عملکرد
- کاهش ۲۵-۴۰ درصدی انتشار متان
- افزایش کارایی کود (۲۰-۳۰ درصد کمتر نیاز به کود شیمیایی)
- بهبود ظرفیت تبادل کاتیونی (CEC)
میزان: ۳-۵ تن/هکتار (یکبار - اثر تا ۱۰ سال پایدار)
جدول کوددهی برنج (برنامه کامل)
جامعترین جدول کوددهی بر اساس تحقیقات موسسه تحقیقات برنج کشور و بانک دانش IRRI:
| مرحله | زمان (روز) | میزان عنصر (کیلوگرم/هکتار) | کود پیشنهادی | ||
|---|---|---|---|---|---|
| N | P₂O₅ | K₂O | |||
| کود پایه | قبل کار | ۳۰ | ۶۰-۷۰ | ۴۰ | DAP ۱۰۰-۱۲۰ کیلو + سولفات پتاسیم ۸۰-۱۰۰ + کود دامی + سولفات روی ۲۵-۳۰ |
| استقرار | ۵-۱۰ | - | - | - | محلولپاشی ریشهزا (اختیاری) |
| شروع پنجهزنی | ۲۰-۲۵ | ۵۰-۶۰ | - | - | اوره ۱۱۰-۱۳۰ کیلو یا سولفات آمونیوم ۲۵۰-۳۰۰ + محلولپاشی آهن (در صورت کلروز) |
| اوج پنجهزنی | ۳۵-۴۰ | ۴۰-۵۰ | - | - | اوره ۹۰-۱۱۰ کیلو + محلولپاشی روی (۲-۳ کیلو سولفات روی در ۱۰۰۰ لیتر) |
| ساقهرفتن | ۵۰-۵۵ | ۳۰-۴۰ | - | ۴۰-۵۰ | اوره ۶۵-۹۰ کیلو + سولفات پتاسیم ۸۰-۱۰۰ + محلولپاشی ریزمغذی |
| خوشهدهی | ۶۵-۷۰ | - | - | - | محلولپاشی پتاسیم فلوات + بُر + کلسیم |
| پرشدن دانه | ۸۰-۹۰ | - | - | - | محلولپاشی پتاسیم + اسیدهای آمینه |
| مجموع کل | ۱۵۰-۱۸۰ | ۶۰-۷۰ | ۸۰-۹۰ | NPK استاندارد | |
این جدول برای عملکرد هدف ۶-۸ تن/هکتار است. توصیه میشود قبل از کوددهی، آزمایش خاک انجام دهید.
بهترین کود برای پنجهزنی برنج
پنجهزنی حساسترین مرحله در کشت برنج است. تعداد پنجههای تشکیل شده تأثیر مستقیم روی تعداد خوشه و عملکرد دارد. زمان پنجهزنی برنج از ۲۰ روز شروع و تا ۵۵-۶۰ روز ادامه دارد. اوج آن در ۳۵-۴۵ روز است.
✓ بهترین کودها برای افزایش پنجهزنی
۱. کود اوره (نیتروژن)
نیتروژن مهمترین عنصر برای پنجهزنی است. کمبود آن تعداد پنجه را شدیداً کاهش میدهد.
- مرحله اول ۲۰-۲۵ روز: ۵۰-۶۰ کیلو/هکتار
- مرحله دوم ۳۵-۴۰ روز: ۴۰-۵۰ کیلو/هکتار
۲. سولفات آمونیوم
بهتر از اوره چون گوگرد دارد و تلفات کمتری در شالیزار دارد. خاصیت اسیدی کردن برای جذب آهن و روی مفید است.
- ۲۰-۲۵ روز: ۱۰۰-۱۲۰ کیلو
- ۳۵-۴۰ روز: ۸۰-۱۰۰ کیلو
۳. کود سه بیست برای برنج (NPK 20-20-20)
کود سه بیست یا ۲۰-۲۰-۲۰ یک کود کامل با نسبت مساوی N, P, K است. برای پنجهزنی بسیار موثر است.
مزایا: تامین همزمان NPK متعادل، افزایش ۱۵-۲۵ درصدی تعداد پنجه، تقویت ریشه، استحکام ساقه، کاهش خوابیدگی
نحوه مصرف:
- خاکی: ۱۵۰-۲۰۰ کیلو/هکتار در ۲۵-۳۰ روز
- محلولپاشی: ۳-۵ کیلو در ۱۰۰۰ لیتر (هر ۱۰-۱۵ روز)
نتایج میدانی: کود ۲۰-۲۰-۲۰ تعداد پنجه موثر را از ۲۵-۳۰ به ۳۵-۴۰ عدد/بوته افزایش میدهد که معادل ۱۵-۲۰ درصد افزایش عملکرد است.
۴. ریزمغذیها (روی، آهن)
در پنجهزنی محلولپاشی بسیار موثر است:
- سولفات روی: ۲-۳ کیلو در ۱۰۰۰ لیتر (۳۰-۳۵ روز)
- سولفات آهن: ۳-۵ کیلو در ۱۰۰۰ لیتر (در صورت کلروز)
۵. هیومیک اسید
محلولپاشی یا کودآبیاری در پنجهزنی، جذب عناصر را تا ۳۵ درصد افزایش میدهد.
- ۱-۲ کیلو مایع در ۱۰۰۰ لیتر در ۲۵-۳۰ روز و تکرار در ۴۰-۴۵ روز
⚠️ اشتباهات رایج در پنجهزنی:
- مصرف زیاد نیتروژن یکجا: رشد بیش از حد شاخ و برگ، خوابیدگی، حساسیت به آفات. همیشه ۲-۳ مرحله مصرف کنید.
- فراموش کردن پتاسیم: بدون پتاسیم، ساقه ضعیف و خوابیدگی افزایش مییابد.
- غفلت از ریزمغذی: کمبود روی و آهن در این مرحله ۲۰-۳۰ درصد پنجه را کاهش میدهد.
- زمانبندی نادرست: کود دادن خیلی زود (قبل ۱۵ روز) یا دیر (بعد ۵۰ روز) تأثیر کمی دارد.
کود معجزهگر برنج
برخی کودها تأثیر چشمگیری روی افزایش عملکرد دارند. البته هیچ کود جادویی وجود ندارد و همه باید در شرایط مناسب مصرف شوند:
NPK آهستهرهش
نیتروژن را تدریجی آزاد میکند و تلفات را تا ۶۰ درصد کاهش میدهد.
مزیت: یکبار در ابتدا مصرف میشود، نیازی به کوددهی مجدد نیست. عملکرد ۲۰-۳۰ درصد افزایش.
میزان: ۲۵۰-۳۰۰ کیلو NPK ۱۶-۱۶-۱۶ آهستهرهش قبل نشاکاری
کود نانو
ذرات بسیار کوچک با جذب بالا (تا ۹۰ درصد در مقابل ۳۰-۴۰ درصد معمولی).
نانو روی، نانو آهن و نانو NPK در برنج عملکرد را تا ۳۵ درصد افزایش میدهند.
نحوه مصرف: محلولپاشی ۲۰۰-۳۰۰ گرم در ۱۰۰۰ لیتر
کودهای زیستی
باکتری و قارچ مفید (آزوتوباکتر، میکوریزا، فسفاتحلکننده).
کاهش ۲۵-۳۰ درصدی کود شیمیایی + افزایش ۱۵-۲۵ درصدی عملکرد + بهبود سلامت خاک
نحوه مصرف: تلقیح ریشه قبل کاشت یا ۱۰-۱۵ کیلو خاکی/هکتار
کود کامل با ریزمغذی
مثل ۱۲-۱۲-۳۶+TE یا ۱۵-۱۵-۱۵+TE با تمام ریزمغذیها (روی، آهن، منگنز، مس، بُر، مولیبدن).
رفع تمام کمبودها با یک کود + افزایش ۲۵-۴۰ درصدی عملکرد
بهترین کود برای کشت دوم برنج
در برخی مناطق امکان کشت دوم وجود دارد. خاک پس از یک کشت، بخش زیادی از عناصر را از دست داده و نیاز به کوددهی دقیقتر دارد.
✓ نکات کوددهی کشت دوم
۱. افزایش ۲۰-۳۰ درصدی نیتروژن:
- کشت اول: ۱۵۰-۱۸۰ کیلو N/هکتار
- کشت دوم: ۱۸۰-۲۲۰ کیلو N/هکتار
۲. تأکید بر فسفر و پتاسیم:
خاک بعد کشت اول، فسفر و پتاسیم کمی دارد:
- فسفر: ۸۰-۱۰۰ کیلو P₂O₅ (۲۵-۳۰% بیشتر)
- پتاسیم: ۱۰۰-۱۲۰ کیلو K₂O (۳۰% بیشتر)
۳. اهمیت کودهای آلی:
برای جبران ماده آلی خاک ضروری است:
- کود دامی: ۲۰-۲۵ تن/هکتار
- هیومیک اسید: ۳۰-۴۰ کیلو/هکتار
۴. تکمیل ریزمغذی:
روی، آهن و گوگرد در کشت دوم بیشتر کمبود دارند:
- سولفات روی: ۳۵-۴۰ کیلو/هکتار
- سولفات آهن: ۲۵-۳۰ کیلو/هکتار
- گوگرد عنصری: ۳۰-۴۰ کیلو/هکتار
⚡ فرمول کشت دوم: DAP (۱۵۰ کیلو) + سولفات پتاسیم (۲۰۰ کیلو) + اوره (۲۰۰ کیلو در ۳ مرحله) + سولفات روی (۳۵ کیلو) + کود دامی (۲۰ تن) = عملکرد بالای ۶.۵ تن/هکتار
بهترین زمان کوددهی برنج
زمانبندی دقیق در کوددهی اهمیت بالایی دارد. مصرف کود در زمان نامناسب میتواند تا ۵۰ درصد از اثربخشی آن را کاهش دهد.
| زمان | مرحله | کود | نکته کلیدی |
|---|---|---|---|
| ۱۵-۲۰ روز قبل | آمادهسازی | کود دامی ۱۵-۲۰ تن/هکتار | قبل آخرین شخم پخش کنید |
| ۵-۷ روز قبل | کود پایه | DAP ۱۰۰-۱۲۰ + پتاسیم ۸۰ + روی ۲۵-۳۰ | بهترین زمان فسفر (در خاک تثبیت میشود) |
| ۲۰-۲۵ روز بعد | شروع پنجهزنی | اوره ۵۰-۶۰ یا سولفات آمونیوم ۱۰۰-۱۲۰ | مهمترین زمان نیتروژندهی |
| ۳۵-۴۰ روز بعد | اوج پنجهزنی | اوره ۴۰-۵۰ + محلولپاشی روی و آهن | محلولپاشی ریزمغذی بسیار موثر |
| ۵۰-۵۵ روز بعد | ساقهرفتن | اوره ۳۰-۴۰ + پتاسیم ۸۰-۱۰۰ | پتاسیم حیاتی - فراموش نکنید |
| ۶۵-۷۰ روز بعد | خوشهدهی | محلولپاشی پتاسیم + بُر + کلسیم | غروب انجام شود (سوختگی نداشته باشد) |
| ۸۰-۹۰ روز بعد | پرشدن دانه | محلولپاشی پتاسیم + اسیدهای آمینه | آخرین فرصت تأثیر روی کیفیت |
⚠️ نکات زمانبندی حیاتی:
- هرگز همه کود را یکجا ندهید (۸۰-۹۰ درصد تلف میشود)
- فاصله بین دو نوبت حداقل ۱۰-۱۵ روز باشد
- کوددهی در روزهای بارانی انجام نشود
- بهترین دما ۲۰-۲۸ درجه سانتیگراد
- عمق آب شالیزار هنگام کوددهی ۵-۱۰ سانتیمتر باشد
تأثیر pH خاک بر جذب کودها
بسیاری از کشاورزان به pH خاک توجه نمیکنند. برنج در pH بین ۵.۵ تا ۶.۵ بهترین رشد را دارد. اگر pH نامناسب باشد، حتی با کود زیاد هم نتیجه خوبی نمیگیرید.
✓ تنظیم pH خاک:
خاک اسیدی (pH کمتر از ۵.۵):
- کربنات کلسیم: ۱-۲ تن/هکتار
- آهک هیدراته: ۵۰۰-۸۰۰ کیلو/هکتار
- دولومیت (کلسیم + منیزیم): ۱-۱.۵ تن/هکتار
خاک قلیایی (pH بیشتر از ۷.۵):
- سولفات آمونیوم به جای اوره
- گوگرد عنصری: ۱۰۰-۲۰۰ کیلو/هکتار
- کودهای اسیدی (سولفات آهن و روی)
- کمپوست و کود دامی
📌 تحقیقات ResearchGate: تنظیم pH میتواند جذب عناصر را تا ۴۵ درصد افزایش دهد. توصیه میشود سالی یکبار آزمایش خاک انجام دهید.
اشتباهات رایج در کوددهی برنج
بسیاری از کشاورزان اشتباهاتی را مرتکب میشوند که منجر به کاهش عملکرد و هدررفت کود میشود:
❌ فقط اوره مصرف کردن
۷۰ درصد کشاورزان فقط اوره میدهند و فسفر و پتاسیم را فراموش میکنند.
نتیجه: کاهش تدریجی حاصلخیزی، افزایش خوابیدگی، کاهش کیفیت، افت شدید عملکرد پس از ۳-۴ سال
✓ راهحل: همیشه NPK متعادل: ۱۵۰-۱۸۰ کیلو N، ۶۰-۷۰ کیلو P، ۸۰-۱۰۰ کیلو K
❌ یکجا کود دادن
دادن همه اوره یکجا در ابتدا یا یک مرحله.
نتیجه: ۶۰-۷۰ درصد تلفات، رشد بیش از حد شاخ و برگ، خوابیدگی، حساسیت به آفات
✓ راهحل: نیتروژن را در ۳-۴ مرحله (۲۰، ۳۵، ۵۰ روز) تقسیم کنید
❌ غفلت از ریزمغذی
فکر کردن NPK کافی است و نادیده گرفتن روی، آهن، گوگرد.
نتیجه: علیرغم کود زیاد، عملکرد پایین، کلروز، کوتاهی بوته، کاهش ۲۵-۴۰ درصدی محصول
✓ راهحل: حداقل سولفات روی (۲۵-۳۰ کیلو) و آهن (۲۰ کیلو)
❌ زمانبندی نادرست
کود دادن خیلی زود یا دیر یا در روزهای بارانی.
نتیجه: کود اثر نمیکند، تلفات زیاد، هدررفت هزینه
✓ راهحل: دقیقاً طبق جدول زمانبندی عمل کنید
❌ عدم آزمایش خاک
کوددهی بر اساس حدس و تجربه همسایه!
نتیجه: مصرف زیاد کودهای غیرضروری و کمبود کودهای لازم
✓ راهحل: سالی یکبار آزمایش خاک (هزینه کم - صرفهجویی زیاد)
❌ بدون کود آلی
فقط کود شیمیایی و هیچ ماده آلی به خاک اضافه نکردن.
نتیجه: پس از ۵-۷ سال، تخریب ساختار خاک، افت دائمی حاصلخیزی
✓ راهحل: سالانه ۱۰-۱۵ تن کود دامی یا ۲۰-۳۰ کیلو هیومیک اسید
نکات طلایی برای حداکثر عملکرد
🏆 ۱۰ توصیه کلیدی برای عملکرد بالای ۷ تن/هکتار
- آزمایش خاک: با هزینه اندک، چند برابر صرفهجویی کنید. بدانید خاک به چه نیاز دارد.
- ترکیب کودها: شیمیایی (۷۰-۸۰٪) + آلی (۲۰-۳۰٪) + زیستی (تلقیح + ۱۰ کیلو/هکتار)
- تقسیم نیتروژن: هیچوقت بیشتر از ۵۰-۶۰ کیلو اوره در یک نوبت ندهید. این کلید موفقیت است.
- پتاسیم: "عنصر کیفیت" است. بدون آن دانه سفید نمیشود، ساقه ضعیف میشود.
- محلولپاشی ریزمغذی: ۲-۳ بار در فصل: ۲۵-۳۰ روز (روی + آهن)، ۴۵-۵۰ روز (ریزمغذی کامل)، ۶۵-۷۰ روز (پتاسیم + بُر)
- مدیریت آب: در کوددهی ۵-۱۰ سانتیمتر، پنجهزنی ۳-۵ سانتیمتر (کمآبی تحریک پنجه)، ساقهرفتن تا گلدهی ۱۰-۱۵ سانتیمتر
- کود آهستهرهش: NPK آهستهرهش بهترین سرمایهگذاری. یکبار مصرف - تمام فصل خیالتان راحت.
- بیوچار: یکبار ۳-۵ تن بریزید، ۱۰ سال اثر دارد. ساختار خاک عالی میشود.
- کنترل علفهای هرز: قبل کوددهی علفکش بزنید. علفها ۳۰-۴۰ درصد کود را میخورند.
- ثبت برنامه: هر سال یادداشت کنید چه کودی، چقدر، چه زمانی دادید و عملکرد چقدر بود.
سوالات متداول
❓ بهترین کود برای برنج چیست؟
بهترین کود ترکیبی از شیمیایی، آلی و زیستی است. از نظر شیمیایی نیاز به NPK متعادل دارید: اوره یا سولفات آمونیوم (نیتروژن)، DAP (فسفر)، سولفات پتاسیم (پتاسیم) به همراه سولفات روی و آهن. ترکیب با هیومیک اسید و کود دامی بهترین نتیجه را میدهد و عملکرد را تا ۴۰ درصد افزایش میدهد.
❓ بهترین کود برای پنجهزنی برنج کدام است؟
ترکیب نیتروژن، پتاسیم و ریزمغذی. در ۲۰-۲۵ روز ۵۰-۶۰ کیلو اوره یا ۱۰۰-۱۲۰ کیلو سولفات آمونیوم. در ۳۵-۴۰ روز (اوج پنجهزنی) ۴۰-۵۰ کیلو اوره + محلولپاشی سولفات روی (۲-۳ کیلو در ۱۰۰۰ لیتر). کود سه بیست (NPK 20-20-20) نیز بسیار موثر است.
❓ زمان پنجهزنی برنج چه موقع است؟
از ۲۰ روز پس از نشاکاری شروع و تا ۵۵-۶۰ روز ادامه دارد. اوج پنجهزنی در ۳۵-۴۵ روز است. در این دوره تعداد پنجههای اصلی و فرعی تعیین میشود که تأثیر مستقیم روی تعداد خوشه و عملکرد دارد. مهمترین کوددهیها در این بازه انجام میشود.
❓ کود سه بیست برای برنج چگونه مصرف میشود؟
کود سه بیست (NPK 20-20-20) یک کود کامل با نسبت مساوی است. خاکی: ۱۵۰-۲۰۰ کیلوگرم/هکتار در ۲۵-۳۰ روز. محلولپاشی: ۳-۵ کیلوگرم در ۱۰۰۰ لیتر هر ۱۰-۱۵ روز در پنجهزنی و ساقهرفتن. به دلیل متعادل بودن، تعداد پنجه را ۱۵-۲۵ درصد افزایش میدهد.
❓ زمان مصرف کود سفید برای برنج چه زمانی است؟
کود سفید (اوره) باید در ۳-۴ مرحله: اول ۲۰-۲۵ روز (۵۰-۶۰ کیلو/هکتار)، دوم ۳۵-۴۰ روز در اوج پنجهزنی (۴۰-۵۰ کیلو)، سوم ۵۰-۵۵ روز در ساقهرفتن (۳۰-۴۰ کیلو). هرگز همه اوره را یکجا ندهید چون ۶۰-۷۰ درصد تلف میشود. تقسیم کود کلید موفقیت است.
❓ کود معجزهگر برنج چیست؟
کودهایی که تأثیر شگفتانگیز دارند: NPK آهستهرهش (تلفات ۶۰ درصد کاهش، عملکرد ۲۰-۳۰ درصد افزایش)، کودهای نانو (جذب ۹۰ درصدی)، هیومیک اسید (جذب عناصر ۳۵ درصد بهبود)، کودهای زیستی (مصرف کود شیمیایی ۲۵-۳۰ درصد کاهش). البته هیچ کود جادویی نیست و همه باید در زمان و شرایط مناسب مصرف شوند.
❓ بهترین کود برای کشت دوم برنج چیست؟
کشت دوم نیاز به کود بیشتری دارد. فرمول: DAP ۱۵۰ کیلو + سولفات پتاسیم ۲۰۰ کیلو + اوره ۲۰۰ کیلو (۳ مرحله) + سولفات روی ۳۵ کیلو + سولفات آهن ۲۵ کیلو + کود دامی ۲۰ تن یا هیومیک اسید ۳۰-۴۰ کیلو. این ترکیب حاصلخیزی را جبران و عملکرد بالای ۶.۵ تن/هکتار را تضمین میکند.
❓ کود سیاه برای برنج چه فایدهای دارد؟
کود سیاه (کود دامی پوسیده و کمپوست) فواید متعددی دارد: افزایش ماده آلی، بهبود ساختار و نگهداری آب، تأمین آهسته و پایدار عناصر، افزایش میکروبهای مفید، کاهش ۲۰-۳۰ درصدی نیاز به کود شیمیایی، خنثی کردن شوری و سمیت. میزان: ۱۵-۲۰ تن کود گاوی پوسیده یا ۱۰-۱۵ تن کمپوست یا ۳-۵ تن ورمیکمپوست/هکتار.
❓ کود هیومیک اسید چگونه در برنج استفاده میشود؟
هیومیک اسید به سه روش: خاکی ۲۰-۳۰ کیلو گرانول همراه کود پایه، محلولپاشی ۱-۲ کیلو مایع در ۱۰۰۰ لیتر در پنجهزنی و ساقهرفتن، کودآبیاری ۵-۱۰ کیلو در هر آبیاری. جذب عناصر را ۲۵-۳۵ درصد افزایش، رشد ریشه را ۴۰-۶۰ درصد تقویت و عملکرد را ۱۸-۲۸ درصد بهبود میبخشد.
❓ بهترین زمان کوددهی برنج چه زمانی است؟
بستگی به نوع کود دارد: کود پایه (فسفر، پتاسیم، روی) ۵-۷ روز قبل نشاکاری، اولین نیتروژن ۲۰-۲۵ روز بعد، دومین ۳۵-۴۰ روز (اوج پنجهزنی)، سومین ۵۰-۵۵ روز (ساقهرفتن). کوددهی در روزهای آفتابی با دمای ۲۰-۲۸ درجه و عمق آب ۵-۱۰ سانتیمتر بهترین نتیجه را دارد. هرگز در روزهای بارانی کود ندهید.
❓ چرا برنج من با کود زیاد، عملکرد کمی دارد؟
دلایل احتمالی: عدم تعادل کودی (فقط اوره و نبود فسفر، پتاسیم)، کمبود ریزمغذیها (روی و آهن)، pH نامناسب (بالاتر از ۷.۵ یا کمتر از ۵)، زمانبندی نادرست، کمبود ماده آلی، مدیریت نادرست آب (خیلی عمیق یا خشک)، آفات و بیماریها، بذر نامرغوب. توصیه میشود آزمایش خاک انجام دهید.
❓ آیا میتوان همه کودها را با هم مخلوط کرد؟
خیر، برخی نباید مخلوط شوند. اوره با DAP قابل اختلاط است اما نباید با آهک یا کودهای قلیایی مخلوط شود (نیتروژن تبخیر میشود). سولفاتها (آهن، روی) نباید با فسفاتها مخلوط شوند (رسوب میدهند). کود دامی هم نباید با اوره مخلوط شود. بهترین راه این است که هر کود را در زمان مناسب جداگانه مصرف کنید.
نتیجهگیری: موفقیت در کشت برنج نیازمند برنامهریزی دقیق، آزمایش خاک، استفاده از کودهای متعادل و متنوع، رعایت زمانبندی صحیح و توجه به ریزمغذیهاست. با اجرای صحیح این توصیهها میتوانید عملکرد را تا ۴۰-۵۰ درصد افزایش و هزینه کود را ۲۰-۳۰ درصد کاهش دهید. خاک سرمایه اصلی است و باید از آن مراقبت کرد.