سنگ رسوبی چیست؟ انواع، مثالها و کاربردها (با عکس)
سنگهای رسوبی از تهنشینی و سپس سنگشدن رسوبات (دانهها، ذرات شیمیایی یا بقایای زیستی) شکل میگیرند. حدود ۸٪ از حجم پوسته زمین رسوبی است، اما نزدیک به ۷۵٪ از سطح قارهها با سنگها و لایههای رسوبی پوشیده شده. ظاهر لایهلایه و احتمال وجود فسیل از ویژگیهای شناختهشده سنگهای رسوبی است.
گالری عکس سنگهای رسوبی
برای پاسخ به جستجوهای «عکس سنگ رسوبی»، «عکس سنگ رسوبی لایه لایه» و «عکس سنگ رسوبی فسیلدار» مجموعهای از تصاویر آموزشی آماده کردهایم.
سنگهای رسوبی چگونه تشکیل میشوند؟
- هوازدگی و فرسایش: سنگهای پیشین خرد یا حل میشوند.
- حمل: رودخانه، باد، یخچال و جریانها ذرات را جابهجا میکنند.
- رسوبگذاری: افت انرژی باعث تهنشست ذرات در رودخانهها، دلتاهـا، دریاچهها، سواحل، محیطهای دریایی کمعمق میشود.
- سنگشدن (لیتـیفیکاسیون): فشردگی لایههای بالایی + سیمانیشدن (کلسیت/کوارتز/دولومیت) → سنگ رسوبی.
انواع سنگهای رسوبی
۱) آواری (کلستیک)
از تجمع و سنگشدن دانهها (ریزهسنگها) تشکیل میشود. بر اساس اندازه دانه:
- کنگلومرا/برش: دانهدرشت (>۲ میلیمتر)، کنگلومرا (گرد)، برش (زاویهدار)
- ماسهسنگ: دانهمتوسط (۰.۰۶–۲ میلیمتر)، اغلب کوارتزی و مقاوم
- شیل/گلسنگ: دانهریز (<۰.۰۶ میلیمتر)، لایهلایه و ورقهای
۲) شیمیایی/زیستی (Biochemical)
- سنگ آهک: عمدتاً از کربنات کلسیم (کالسیت/آراگونیت)، گاهی دولومیت؛ میتواند فسیلدار باشد. درباره آهک بیشتر بخوانید: سنگ آهک.
- چرت/سیلیکس: ریزبلور سیلیس، سخت و تیزشکن
- زغالسنگ: منشأ زیستی (مواد گیاهی مدفون)
۳) تبخیری (Evaporites)
- ژیپس (سنگ گچ) و هالیت (سنگ نمک): حاصل تبخیر آب دریاچهها/حوضههای کمعمق و فراسیرشدن محلول
تراورتن نیز رسوب کربناتی ناشی از چشمههای آب گرم است و در گروه شیمیایی/زیستی قرار میگیرد.
جدول خلاصه انواع سنگهای رسوبی با مثال
| نوع | تعریف کوتاه | مثالها | محیط تشکیل | نشانههای ظاهری |
|---|---|---|---|---|
| آواری | تجمع دانهها و سنگشدن | کنگلومرا، ماسهسنگ، شیل/گلسنگ | رودخانه، دلتاهـا، ساحل | دانهدار، لایهلایه |
| شیمیایی/زیستی | رسوب از محلول/فعالیت زیستی | آهک، چرت، زغال، تراورتن | دریا کمعمق، چشمههای گرم | گاه فسیلدار، واکنش با اسید (آهک) |
| تبخیری | تهنشست بر اثر تبخیر شدید | ژیپس، هالیت | دریاچههای شور، حوضههای بسته | بلورها/رگهها، محلولپذیر |
کاربرد سنگهای رسوبی
مصالح ساختمانی و تزئینی
سنگهای رسوبی مانند تراورتن، آهک فسیلدار و ماسهسنگ بهدلیل طرح و رنگ متنوع، فرآوری آسان و قابلیت برش، در نما، کف و دکوراسیون کاربرد دارند. تراورتن بهخاطر تخلخل، چسبندگی به ملات خوبی دارد و برای نماهای سبک محبوب است.
مصالح پایه و پرکنندههای صنعتی
سنگهای آهکی منبع اصلی تولید آهک و سیمان هستند. پودر کربنات کلسیم بهعنوان فیلر در کاغذ، رنگ و پلاستیک استفاده میشود و خواص مکانیکی/سطحی محصولات را بهبود میدهد.
کاربردهای شیمیایی و محیطزیستی
تبخیریها مانند ژیپس (سنگ گچ) و هالیت (سنگ نمک) در ساختوساز و فرآیندهای شیمیایی مصرف دارند. برخی آهکها در خنثیسازی پسابها و تنظیم pH بهکار میروند و در فیلتراسیون/تصفیه نیز نقش دارند.
محوطهسازی و سنگفرش
ماسهسنگ و برخی آهکها بهدلیل بافت و مقاومت مناسب برای محوطهسازی، سنگفرش، دیوارچینی باغ و کاربریهای تزئینی فضای باز کاربرد دارند. انتخاب نوع سنگ به اقلیم، تخلخل و مقاومت سایش وابسته است.
تفاوت سنگهای رسوبی با آذرین و دگرگونی
| رسوبی | آذرین | دگرگونی | |
|---|---|---|---|
| منشأ | رسوبگذاری و سنگشدن | تبلور از ماگما/گدازه | تغییر در فشار/دما |
| ویژگی کلیدی | لایهبندی، احتمال فسیل | بلورین، بیفسیل | تَفگسیختگی/لاینیشن |
| مثال | ماسهسنگ، آهک، ژیپس | گرانیت، بازالت | گنیس، شیست، مرمر |
قیمت سنگ رسوبی (نما/تزئینی): عوامل مؤثر
عبارت «قیمت سنگ رسوبی» بسته به نوع سنگ (تراورتن/آهکی/ماسهسنگ)، رنگ و الگو، کیفیت فرآوری (برش/ساب/پرکردن تخلخل)، ابعاد و ضخامت، معدن و فاصله حملونقل و شرایط بازار متغیر است. معمولاً تراورتن و آهک فسیلدار در نما، و ماسهسنگ در سنگفرش و محوطهسازی استفاده میشوند.
سوالات متداول دانشآموزان علوم: پاسخهای کوتاه
سنگ رسوبی چیست؟
سنگی که از تهنشست و سنگشدن رسوبات (ذرات آواری یا رسوبات شیمیایی/زیستی) شکل میگیرد و معمولاً لایهلایه و گاهی فسیلدار است.
انواع سنگهای رسوبی کداماند؟
سه گروه اصلی: آواری (کنگلومرا، ماسهسنگ، شیل)، شیمیایی/زیستی (آهک، چرت، تراورتن) و تبخیری (ژیپس، هالیت).
سنگهای رسوبی چگونه تشکیل میشوند (کلاس چهارم/هشتم)؟
هوازدگی و خردشدن سنگها → حمل ذرات توسط آب/باد → تهنشست در رودخانه و دریاچه → فشردگی و سیمانیشدن لایهها.
نمونههایی از سنگهای آواری نام ببرید.
کنگلومرا (دانهدرشت و گردشده) و ماسهسنگ (دانهمتوسط) از مهمترین مثالها هستند؛ شیل/گلسنگ دانهریز و ورقهای است.
کدام سنگ رسوبی تبخیری است؟
ژیپس (سنگ گچ) و هالیت (سنگ نمک) بر اثر تبخیر شدید آب دریاچهها/حوضههای شور تهنشین میشوند.
کاربرد سنگهای رسوبی چیست؟
نما و بنا، تولید سیمان/آهک، تزئینی/محوطهسازی، برخی فرآیندهای شیمیایی و فیلتراسیون.
منابع علمی