انتخاب ملات مناسب در پروژههای ساختمانی، تصمیمی است که تأثیر مستقیمی بر دوام و کیفیت سازه دارد. شاید بارها نام ملات باتارد را شنیده باشید، اما آیا واقعاً میدانید این ملات چه تفاوتی با انواع دیگر دارد؟ چرا برخی سازندگان آن را به ملات سیمانی ترجیح میدهند؟
در این راهنما، قصد داریم به طور کامل با ترکیب ملات باتارد، نسبت اختلاط، مقاومت فشاری و کاربردهای عملی آن آشنا شویم. اگر میخواهید بدانید این ملات سه جزئی چگونه کار میکند و آیا برای پروژه شما مناسب است یا خیر، با ما همراه باشید.
ملات باتارد چیست؟
ملات باتارد (Bastard Mortar) در واقع ترکیبی هوشمندانه از دو دنیاست. وقتی سیمان را با آهک هیدراته ترکیب میکنیم، چیزی بهتر از هر دوی آنها به دست میآید. این ملات از سه جزء اصلی ساخته میشود:
- ✓ سیمان پرتلند - برای ایجاد مقاومت و استحکام
- ✓ آهک هیدراته - برای انعطاف و کارایی بهتر
- ✓ ماسه - به عنوان پرکننده و تنظیمکننده حجم
نام دیگر ملات باتارد
این ملات در متون فنی با نامهای مختلفی شناخته میشود: ملات سه جزئی، ملات ترکیبی (Composite Mortar)، گوژ ملات (Gauged Mortar) و ملات آمیخته. واژه Bastard در انگلیسی به معنای "آمیخته" است و نشاندهنده ماهیت ترکیبی این ملات است.
چرا ملات باتارد محبوب است؟
بسیاری از بناکاران تجربه میکنند که کار با ملات سیمانی خالص دشوار است - زود سفت میشود و چسبندگی خوبی ندارد. از طرف دیگر، ملات آهکی خالص مقاومت کافی را ارائه نمیدهد. ملات باتارد دقیقاً در میانه این دو قرار میگیرد و مزایای هر دو را ترکیب میکند.
مواد تشکیل دهنده ملات باتارد
برای درک بهتر عملکرد این ملات، باید با نقش هر یک از اجزای آن آشنا شویم. هر ماده وظیفه خاصی دارد که در نهایت خواص مطلوب ملات باتارد را شکل میدهد.
۱. سیمان پرتلند
سیمان پرتلند قلب تپنده این ملات است. همین ماده است که با آب واکنش میدهد و کریستالهای محکم میسازد.
۲. آهک هیدراته
آهک هیدراته [Ca(OH)₂] همان چیزی است که باعث نرمی و چسبندگی ملات میشود. این ماده با جذب CO₂ از هوا، به تدریج سخت میشود.
۳. ماسه استاندارد
ماسه پرکننده و تنظیمکننده حجم است. کیفیت ماسه تأثیر مستقیم بر مقاومت نهایی دارد - باید تمیز، با دانهبندی مناسب و بدون ناخالصی باشد.
۴. آب
بدون آب هیچ واکنشی رخ نمیدهد. کیفیت و مقدار آب تعیینکننده مقاومت نهایی است. آب باید تمیز و قابل آشامیدن باشد.
نسبت اختلاط ملات باتارد
یکی از سوالات رایج این است: "چه مقدار از هر ماده باید استفاده کنیم؟" جواب بستگی به کاربرد دارد. نسبت اختلاط ملات باتارد معمولاً به صورت سیمان:آهک:ماسه بیان میشود.
| نوع ملات | نسبت (سیمان:آهک:ماسه) | کاربرد اصلی | مقاومت فشاری (MPa) |
|---|---|---|---|
| باتارد قوی | 1 : 0.5 : 4.5 | کفسازی، پی، نمای بیرونی | 12-15 |
| باتارد متوسط | 1 : 1 : 6 | بنای دیوار، نما | 8-12 |
| باتارد ضعیف | 1 : 2 : 9 | اندود، بنای داخلی | 5-8 |
| باتارد نرم | 1 : 3 : 12 | مرمت بناهای قدیمی | 3-5 |
⚠️ نکته مهم در اندازهگیری
اشتباه رایج این است که مواد را "چشمی" اندازه میگیرند. این کار میتواند خواص ملات را کاملاً تغییر دهد. حتماً از سطل یا ظرف استاندارد استفاده کنید. مثلاً برای نسبت 1:1:6 یعنی یک سطل سیمان، یک سطل آهک، شش سطل ماسه - همه با یک سطل.
استانداردهای مرجع
- • ASTM C270 - استاندارد مشخصات ملات برای بنای واحد
- • BS EN 998-2 - مشخصات ملات بنایی
- • استاندارد ملی ایران 2-364 - ملات برای بنای واحد
مقاومت فشاری ملات باتارد
محدوده مقاومت فشاری
حالا سوال این است: مقاومت فشاری ملات باتارد چقدر است و چه چیزی روی آن تأثیر میگذارد؟ این مقاومت یعنی چقدر فشار میتواند تحمل کند قبل از اینکه بشکند.
کمترین نسبت = بیشترین مقاومت. کاهش از 0.6 به 0.4 میتواند مقاومت را 50% افزایش دهد.
سیمان بیشتر = مقاومت بیشتر. اما آهک بیشتر = کارایی بهتر. باید تعادل ایجاد کنید.
عملآوری صحیح در 7 روز اول میتواند مقاومت 28 روزه را تا 30 درصد بالاتر ببرد.
ماسه با دانهبندی مناسب (مدول نرمی 2.3-3.1) بهترین نتیجه را میدهد.
دمای ایدهآل 15-25°C است. دماهای شدید مقاومت را کاهش میدهند.
7 روز: 70٪ | 28 روز: 100٪ | 90 روز: 120٪ مقاومت نهایی
| زمان | درصد مقاومت | مقاومت تقریبی* | وضعیت |
|---|---|---|---|
| 3 روز | 40-50% | 4-5 MPa | گیرش اولیه |
| 7 روز | 65-75% | 6.5-7.5 MPa | گیرش متوسط |
| 28 روز | 100% | 10 MPa | مقاومت طراحی |
| 90 روز | 115-120% | 11.5-12 MPa | حداکثر مقاومت |
* بر اساس ملات با نسبت 1:1:6
مزایای ملات باتارد
حالا که با ساختار و مقاومت آشنا شدیم، وقت آن است که ببینیم چرا باید از این ملات استفاده کنیم. تجربه نشان داده که ملات باتارد در شرایط خاصی عملکرد بهتری نسبت به ملات سیمانی دارد.
✅ کارایی فوقالعاده
هر بناکاری که با ملات باتارد کار کرده، این را تأیید میکند: کار با آن راحتتر است. آهک موجود در آن باعث میشود ملات نرمتر، چسبندهتر و قابل کار باشد. دیگر لازم نیست مدام آب اضافه کنید یا با سفتی زودرس ملات دست و پنجه نرم کنید.
💪 تعادل مقاومت و انعطاف
ملات باتارد نه خیلی سخت است و نه خیلی نرم. این تعادل باعث میشود دیوار شما در برابر تنشهای جزئی (مثل نشست ساختمان) انعطاف داشته باشد و ترک نخورد. برای ساختمانهای مسکونی تا 4 طبقه، مقاومت 8-12 مگاپاسکال کاملاً کافی است.
🔧 ترمیم آسان
اگر بعد از چند سال نیاز به تعمیر پیدا کنید، کار با ملات باتارد خیلی سادهتر از ملات سیمانی است. میتوانید قسمتهای آسیبدیده را راحتتر بردارید و دوباره بنا کنید. به همین دلیل برای مرمت بناهای تاریخی ترجیح داده میشود.
🌡️ کمتر ترک میخورد
یکی از مشکلات رایج ملات سیمانی، ترکهای ریز بعد از خشک شدن است. اما آهک در ملات باتارد این انقباض را کنترل میکند و احتمال ترکخوردگی را به شدت کاهش میدهد. البته به شرطی که عملآوری درست انجام شود.
💰 صرفه اقتصادی
وقتی بخشی از سیمان گرانقیمت را با آهک جایگزین میکنید، هزینه مواد کاهش پیدا میکند. به علاوه، چون کارایی بالاست، سرعت کار بیشتر شده و دستمزد کمتری میپردازید. در پروژههای بزرگ، این صرفهجویی قابل توجه است.
💧 دیوار تنفس میکند
ملات باتارد اجازه میدهد رطوبت داخل دیوار تبخیر شود. این "تنفس" دیوار برای سلامت ساختمان مهم است و از پوسیدگی و رشد کپک جلوگیری میکند. البته در عین حال از نفوذ آب باران هم جلوگیری میکند.
معایب ملات باتارد
هیچ چیز کامل نیست. برای تصمیمگیری درست، باید معایب ملات باتارد را هم بدانیم. در برخی شرایط، این ملات انتخاب مناسبی نیست.
❌ مقاومت محدودتر
بزرگترین محدودیت این است که نمیتوانید برای ساختمانهای بلند یا سازههای باربر سنگین از آن استفاده کنید. مقاومت 3-15 مگاپاسکال در مقایسه با 20-40 مگاپاسکال ملات سیمانی کمتر است. برای دیوارهای باربر بالای 5 طبقه، ملات سیمانی بهتر است.
⏱️ گیرش کندتر
اگر پروژهای با زمانبندی فشرده دارید، باید این را در نظر بگیرید که ملات باتارد 2-3 ساعت برای گیرش اولیه نیاز دارد (در مقابل 1-2 ساعت ملات سیمانی). این یعنی نمیتوانید به سرعت ردیف بعدی آجر را بچینید.
💧 نامناسب برای محیطهای خیلی مرطوب
برای جاهایی که مستقیماً با آب در تماس هستند - مثل دیوار استخر، حمام، مخزن آب - این ملات گزینه خوبی نیست. در این موارد حتماً باید از ملات سیمانی با افزودنی ضد آب یا ملات اپوکسی استفاده کنید.
⚗️ نیاز به دقت در اختلاط
یک اشتباه کوچک در نسبت مواد میتواند خواص ملات را خراب کند. اگر سیمان کم بزنید، مقاومت پایین میآید. اگر آهک کم بزنید، کارایی کاهش مییابد. پس باید دقیق اندازه بگیرید و بتنیر یا سرکارگر باتجربه داشته باشید.
🌡️ حساس به دماهای شدید
در هوای زیر صفر، آب داخل ملات یخ میزند و ساختار آن را خراب میکند. در هوای بالای 35 درجه هم آب خیلی سریع تبخیر میشود. بهترین دما برای کار 15 تا 25 درجه است. البته میتوانید با احتیاطهای خاص در دماهای دیگر هم کار کنید.
مقایسه سریع با ملاتهای دیگر
برای اینکه تصمیم بهتری بگیرید، بیایید ملات باتارد را با گزینههای دیگر مقایسه کنیم:
| ویژگی | ملات باتارد | ملات سیمانی | ملات آهکی |
|---|---|---|---|
| مقاومت فشاری | 3-15 MPa | 20-40 MPa | 0.5-2 MPa |
| کارایی | عالی ⭐⭐⭐⭐⭐ | متوسط ⭐⭐⭐ | عالی ⭐⭐⭐⭐⭐ |
| زمان گیرش | 2-3 ساعت | 1-2 ساعت | 4-6 ساعت |
| مقاومت آبی | متوسط | بالا | ضعیف |
| هزینه | متوسط | بالا | کم |
| کاربرد بهینه | بنایی عمومی | سازههای باربر | اندود تزئینی |
نتیجه: ملات باتارد میانهروی است - نه خیلی قوی، نه خیلی ضعیف. برای اکثر پروژههای مسکونی و تجاری کوچک، بهترین انتخاب است چون تعادل خوبی بین همه چیز دارد.
کاربردهای ملات باتارد
حالا سوال مهم: کجا باید از ملات باتارد استفاده کنیم؟ تجربه نشان داده در این موارد عملکرد عالی دارد:
🧱 بنای دیوار
برای دیوارهای آجری، بلوک سیمانی و سنگی تا 4 طبقه عالی است. کارایی بالا باعث میشود بناکار سریعتر کار کند و دیوار یکدستتر بشود.
🏛️ نمای ساختمان
چون سطح صافی ایجاد میکند، برای نماهای آجر نما، سنگ و کار تزئینی بسیار مناسب است. ظاهر نهایی زیباتر از ملات سیمانی است.
🖌️ اندود دیوار
برای اندود داخلی و خارجی، با نسبت آهک بیشتر (مثلاً 1:2:9) میتوانید پوشش یکنواخت و بدون ترک داشته باشید.
🏰 مرمت بناهای قدیمی
برای ترمیم بناهای تاریخی گزینه اول است چون انعطافپذیر است و با ملاتهای قدیمی سازگاری دارد.
🔲 زیر کاشی و سرامیک
برای کفسازی و چسباندن سنگهای کف به دلیل چسبندگی خوب کاربرد دارد (البته نه در حمام و سرویس).
🌳 دیوارهای حیاط و باغ
برای دیوارهای غیر باربر محوطه، آلاچیق و فضاهای تزئینی مناسب است.
⛔ کجا استفاده نکنیم؟
- ✗ استخرها و مخازن آب
- ✗ ساختمانهای بالای 5 طبقه (دیوار باربر)
- ✗ محیطهای صنعتی با مواد شیمیایی
- ✗ فونداسیون در خاک مرطوب
- ✗ نزدیکی دریا (شوری بالا)
روش ساخت ملات باتارد (گام به گام)
خب، حالا که همه چیز را میدانیم، وقت آن رسیده که یاد بگیریم چطور این ملات را درست کنیم. فرآیند ساده است اما باید دقیق باشید.
مرحله ۱: آمادهسازی مواد
ابتدا همه مواد را کنار هم جمع کنید. سیمان و آهک هیدراته باید تازه و بدون کلوخه باشند. ماسه را از گل و خاک پاک کنید. از تاریخ مصرف سیمان مطمئن شوید - سیمان قدیمی مقاومت کمتری میدهد.
مرحله ۲: اندازهگیری دقیق
فرض کنید میخواهید ملات 1:1:6 بسازید. یک سطل استاندارد (مثلاً 10 لیتری) بردارید. یک سطل سیمان + یک سطل آهک + شش سطل ماسه. اینطور ساده است! فقط حتماً همه را با یک سطل اندازه بگیرید.
مرحله ۳: اختلاط خشک
روی یک سطح تمیز، مواد خشک را بریزید و با بیل چند بار برگردانید تا رنگ کاملاً یکدست شود. این کار را حداقل 3 بار تکرار کنید. اگر میکسر دارید، 2-3 دقیقه همزدن کافی است.
مرحله ۴: اضافه کردن آب
آب را به تدریج اضافه کنید. اشتباه رایج این است که یکباره آب بریزند و ملات خیلی شل شود. بهتر است کمتر بزنید و بعد اضافه کنید تا بیشتر بزنید و خراب شود. قوام مناسب مثل خمیر نرم است - نه شل، نه سفت.
مرحله ۵: همزدن کامل
3 تا 5 دقیقه خوب هم بزنید تا کاملاً یکدست شود. اگر دستی کار میکنید، با بیل از کف بردارید و روی هم بریزید. اگر میکسر دارید، با سرعت متوسط همزدن کنید.
مرحله ۶: تست قوام و مصرف
ملات آماده را با قاشق ماله بردارید - باید روی قاشق بماند ولی آب از آن جدا نشود. ملات باتارد را ظرف حداکثر 2 ساعت مصرف کنید. بعد از این مدت شروع به سفت شدن میکند.
15-25°C بهترین دماست. در هوای گرم از آب سرد استفاده کنید.
آجرها را قبل از ملاتکشی با آب بپاشید تا آب ملات را نمکند.
فوراً بعد از کار ابزارها را با آب بشویید قبل از سفت شدن ملات.
عملآوری ملات باتارد
کار تمام نمیشود وقتی ملات را زدید! یکی از اشتباهات رایج این است که بعد از بنا یا اندود، کار را رها میکنند. اما عملآوری (Curing) میتواند تفاوت بین یک دیوار قوی و یک دیوار ترکخورده را رقم بزند.
عملآوری چیست و چرا مهم است؟
سیمان برای سخت شدن به آب نیاز دارد - نه فقط برای اختلاط، بلکه برای هفتههای بعد هم. اگر ملات خیلی سریع خشک شود، سیمان نمیتواند کامل واکنش دهد و مقاومت کاهش مییابد. عملآوری صحیح میتواند مقاومت را تا 30 درصد افزایش دهد.
💧 آبپاشی منظم
سادهترین روش این است که روزی 2-3 بار سطح را با آب بپاشید. در هوای گرم حتی بیشتر. این کار را حداقل 7 روز ادامه دهید.
🛡️ پوشش با گونی
سطح را با گونی یا پارچه مرطوب بپوشانید. این روش در هوای گرم و آفتابی که آب سریع تبخیر میشود، خیلی مؤثر است.
📅 برنامه زمانی عملآوری
- روز 1-3: آبپاشی 3 بار در روز (صبح، ظهر، عصر)
- روز 4-7: آبپاشی 2 بار در روز
- روز 8-14: آبپاشی 1 بار در روز (در صورت امکان)
- بعد از 14 روز: دیگر نیازی به عملآوری نیست
سوالات متداول (FAQ)
❓ ملات باتارد با ملات سیمانی چه تفاوتی دارد؟
تفاوت اصلی در ترکیب است. ملات باتارد علاوه بر سیمان، آهک هم دارد که باعث میشود نرمتر، قابل کار و انعطافپذیرتر باشد. البته مقاومتش کمتر از ملات سیمانی خالص است. برای کارهای عمومی عالی است اما برای سازههای سنگین نه.
❓ بهترین نسبت برای دیوارچینی چیست؟
برای بنای دیوار معمولی، نسبت 1:1:6 (سیمان:آهک:ماسه) بهترین انتخاب است. این نسبت مقاومت 8-12 مگاپاسکال میدهد که برای دیوارهای تا 4 طبقه کافی است. اگر دیوار باربر است، از 1:0.5:4.5 استفاده کنید.
❓ آیا برای حمام و سرویس مناسب است؟
برای دیوارچینی حمام میتوانید استفاده کنید، اما برای زیر کاشی و سرامیک حمام توصیه نمیشود. در محیطهایی که مستقیماً با آب تماس دارند، بهتر است از ملات سیمانی با افزودنی ضد آب یا چسب مخصوص استفاده کنید.
❓ چرا ملات من ترک خورد؟
دلایل مختلفی دارد: 1) آب زیاد زدید که باعث انقباض شدید میشود 2) عملآوری نکردید و خیلی سریع خشک شد 3) در هوای خیلی گرم یا باد شدید کار کردید 4) نسبت مواد اشتباه بود. برای جلوگیری، نسبت آب به سیمان را بین 0.45-0.55 نگه دارید و حتماً عملآوری کنید.
❓ چند وقت طول میکشد تا کاملاً سخت شود؟
گیرش اولیه 2-3 ساعت، گیرش نهایی 24-48 ساعت. اما برای رسیدن به مقاومت کامل باید 28 روز صبر کنید. در 7 روز اول حدود 70 درصد، در 28 روز 100 درصد و بعد از 90 روز حتی بیشتر از 100 درصد مقاومت میگیرد.
❓ میشود ملات را از قبل آماده کرد؟
بله، میتوانید مواد خشک (سیمان + آهک + ماسه) را از قبل مخلوط کنید و در کیسه نگهداری کنید. اما وقتی آب زدید، فقط 2 ساعت وقت دارید مصرف کنید. اگر سفت شد، یکبار میتوانید آب اضافه کنید و دوباره هم بزنید، اما بیشتر نه.
❓ آهک زنده بهتر است یا آهک هیدراته؟
برای کار راحتتر، آهک هیدراته بهتر است. آماده است و مستقیماً میتوانید استفاده کنید. آهک زنده باید خاموش کنید که کار خطرناکی است و گرمای زیادی تولید میکند.
❓ هزینهاش از ملات سیمانی کمتر است؟
بله، معمولاً 15-25 درصد ارزانتر است چون بخشی از سیمان گران را با آهک ارزان جایگزین میکنید. به علاوه چون کارایی بهتری دارد، سرعت کار بیشتر شده و دستمزد کمتری میپردازید. در پروژههای بزرگ این صرفهجویی خیلی محسوس است.
❓ برای کدام نوع آجر مناسب است؟
برای همه انواع آجر مناسب است - آجر قرمز، آجر نما، بلوک سیمانی، آجر ماشینی. فقط یادتان باشد آجرهایی که جذب آب بالایی دارند را قبل از ملاتکشی خیس کنید تا آب ملات را نمکند و ملات ضعیف نشود.
🎯 جمعبندی
اگر تا اینجا با ما بودید، حالا میدانید که ملات باتارد چیست و چرا این همه محبوب است. این ملات سه جزئی با ترکیب سیمان، آهک و ماسه، راه حل هوشمندانهای برای اکثر پروژههای ساختمانی است.
یادتان باشد، کلید موفقیت در نسبت اختلاط درست، اجرای دقیق و عملآوری صحیح است. اگر این سه را رعایت کنید، مقاومت فشاری مطلوب و دوام بالا را خواهید داشت.
البته هیچ ملاتی کامل نیست. معایب ملات باتارد را هم دیدیم - مقاومت کمتر و زمان گیرش طولانیتر. اما برای پروژههای مسکونی، نماسازی و مرمت، مزایایش بیشتر از معایبش است.
منابع و مراجع
این مقاله با استفاده از استانداردهای بینالمللی و منابع معتبر علمی تهیه شده است:
-
ASTM C270-19a - Standard Specification for Mortar for Unit Masonry
https://www.astm.org/ -
BS EN 998-2:2016 - Specification for mortar for masonry
https://www.bsigroup.com/ -
Portland Cement Association - Mortars for Masonry Construction
https://www.cement.org/ -
The Masonry Society - Building Code Requirements for Masonry
https://masonrysociety.org/ -
National Lime Association - Lime in Masonry Mortars
https://www.lime.org/ -
استاندارد ملی ایران 2-364 - ملات برای بنای واحد
سازمان ملی استاندارد ایران
سینا تولید - تامینکننده مواد شیمیایی و ساختمانی با کیفیت از جمله آهک هیدراته، کربنات کلسیم و سایر مواد مورد نیاز صنعت ساختمان. برای اطلاعات بیشتر به سینا تولید مراجعه کنید.