انتشار:
آخرین بهروزرسانی:
کود ریزمغذی چیست؟ راهنمای ریزمغذیهای گیاهی
ریز مغذی های گیاهی یا «عناصر کممصرف» گروهی از عناصر ضروریاند که به مقدار بسیار کم مصرف میشوند اما برای فتوسنتز، فعالیتهای آنزیمی، تشکیل بافتها و عملکرد محصول حیاتیاند. در بسیاری از خاکهای آهکی ایران، دسترسی این عناصر کاهش مییابد؛ بنابراین تشخیص علائم کمبود و انتخاب فرم کودی مناسب (مانند سولفات آهن یا کلاتها) اهمیت زیادی دارد.
فهرست ریزمغذیهای ضروری گیاهان: آهن (Fe)، روی (Zn)، بور (B)، منگنز (Mn)، مس (Cu)، مولیبدن (Mo)، کلر (Cl) و در برخی منابع: نیکل (Ni).
منیزیم ریزمغذی نیست (ماکروی ثانویه است). همچنین کمبود آهن در گیاه «آنمی» نیست؛ علامت درست آن «کلروز بینرگبرگی در برگهای جوان» است.
عناصر ریزمغذی ضروری گیاهان
آهن (Fe)
نقشها: کلیدی در ساخت کلروفیل (بهصورت غیرمستقیم)، انتقال الکترون در فتوسنتز و تنفس، و بسیاری از آنزیمها.
علائم کمبود: زردی بینرگبرگی در برگهای جوان، کاهش رشد؛ در خاکهای آهکی (pH بالا) شایع است.
تحرک در گیاه: بسیار کم (غیرقابلانتقال در آوند آبکش).
فرمهای کودی: سولفات آهن (FeSO4) برای محلولپاشی و شرایط اسیدی/اصلاح کوتاهمدت؛ کلاتهای آهن (بهویژه EDDHA) برای خاکهای آهکی و pH بالا.
روی (Zn)
نقشها: کوفاکتور بسیاری از آنزیمها، نقش در سنتز هورمونها و تشکیل رنگدانهها.
علائم کمبود: کوتاهشدن میانگرهها، ریزبرگی، زردی بینرگبرگی (اغلب روی برگهای جوان/میانی).
تحرک: کم تا متوسط.
فرمهای کودی: سولفات روی، کلاتهای روی؛ محلولپاشی در مراحل حساس رشد رایج است.
بور (B)
نقشها: دیواره سلولی، تقسیم سلولی، رشد مریستمها و گردهافشانی.
علائم کمبود: مرگ جوانه انتهایی، ترک میوه، بدشکلی میوه/برگ؛ کمبود در خاکهای شنی و pH بالا شایعتر است.
تحرک: در بسیاری از گیاهان بسیار کم؛ نشانهها روی بافتهای در حال رشد دیده میشود.
فرمهای کودی: اسید بوریک/بوراکس؛ هشدار: آستانه سمیت نزدیک به نیاز است؛ دوز را با دقت تنظیم کنید.
شکل جذب غالب در خاک: اسید بوریک (H3BO3) یا بورات (B(OH)4–).
منگنز (Mn)
نقشها: بخش کلیدی کمپلکس آزادسازی اکسیژن در فتوسنتز، کوفاکتور آنزیمها، نقش در تشکیل کلروفیل.
علائم کمبود: کلروز بینرگبرگی همراه با لکههای نکروتیک ریز؛ در pH بالا دسترسی کاهش مییابد.
تحرک: کم.
فرمهای کودی: سولفات منگنز، کلاتهای منگنز؛ محلولپاشی برای اصلاح سریع.
مس (Cu)
نقشها: انتقال الکترون، فعالیتهای آنزیمی، تشکیل لیگنین و استحکام بافتها.
علائم کمبود: سبزینهپریدگی، خشکیدگی جوانهها و کاهش رشد.
تحرک: کم.
فرمهای کودی: سولفات مس، کلاتهای مس (با احتیاط بهدلیل سمیت بالقوه).
مولیبدن (Mo)
نقشها: کوفاکتور نیترات ردوکتاز؛ برای تثبیت بیولوژیک نیتروژن در گرههای ریشه بقولات ضروری است.
علائم کمبود: شبیه کمبود نیتروژن (کلروز عمومی، سوختگی حاشیه در برخی گونهها)؛ در خاکهای اسیدی شایعتر.
تحرک: نسبتاً قابلانتقال.
فرمهای کودی: مولیبدات سدیم/آمونیوم (دوز بسیار کم).
کلر (Cl)
نقشها: تنظیم اسمزی و یونی، نقش در فتوسنتز.
کمبود: نادر است؛ بیشتر نگرانی از شوری/سمیت کلرید در دوزهای بالا است.
فرمهای کودی: کلریدها؛ با احتیاط و بر اساس هدایت الکتریکی آب/خاک.
نیکل (Ni) – در برخی منابع
نقشها: جزء آنزیم اورهآز؛ متابولیسم نیتروژن.
نکته: نیاز بسیار اندک؛ معمولاً در ریزمخلوطها تأمین میشود.
pH خاک و دسترسی ریزمغذیها
دسترسی بیشتر ریزمغذیها با افزایش pH کاهش مییابد. در خاکهای آهکی (pH بالای ۷.۵) کمبود آهن، روی، منگنز و مس شایعتر است.
استثنا: مولیبدن در pH بالاتر دسترسپذیرتر میشود. کنترل pH، استفاده از فرمهای مناسب (مثل کلات EDDHA برای آهن) و آزمون خاک پیشنیاز تغذیه مؤثر است.
| عنصر | نقش کلیدی | علائم کمبود | دسترسی نسبت به pH | تحرک در گیاه | فرمهای کودی رایج |
|---|---|---|---|---|---|
| آهن (Fe) | کلروفیلسازی، آنزیمها، انتقال الکترون | کلروز بینرگبرگی در برگهای جوان | در pH بالا کمدسترس | بسیار کم | سولفات آهن، کلات EDDHA/EDTA |
| روی (Zn) | فعالسازی آنزیمها، هورمونها | ریزبرگی، کوتاهشدن میانگرهها | در pH بالا کمدسترس | کم تا متوسط | سولفات روی، کلاتها |
| بور (B) | دیواره سلولی، گردهافشانی | مرگ مریستم، ترک میوه | در pH بالا کمدسترس | بسیار کم | اسید بوریک/بوراکس |
| منگنز (Mn) | فتوسنتز، کوفاکتور آنزیمها | کلروز بینرگبرگی + لکه نکروتیک | در pH بالا کمدسترس | کم | سولفات منگنز، کلاتها |
| مس (Cu) | آنزیمها، لیگنین | خشکیدگی جوانه، سبزینهپریدگی | در pH بالا کمدسترس | کم | سولفات مس، کلاتها |
| مولیبدن (Mo) | نیتراتردوکتاز، تثبیت N | شبیه کمبود N؛ سوختگی حاشیه | در pH بالا دسترسپذیرتر | نسبتاً قابلانتقال | مولیبدات سدیم/آمونیوم |
| کلر (Cl) | اسمزی، فتوسنتز | کمبود نادر؛ نگرانی از شوری | کمتأثیر از pH | متغیر | کلریدها (با احتیاط) |
نحوه مصرف کودهای ریزمغذی: خاکی، محلولپاشی یا کودآبیاری؟
انتخاب روش به آزمون خاک، pH، بافت خاک، مرحله رشد و هدف اصلاح بستگی دارد. چارچوب 4R Nutrient Stewardship را رعایت کنید:
- منبع درست: انتخاب فرم مناسب (مثلاً کلات EDDHA برای آهن در pH بالا).
- مقدار درست: بر اساس آزمون خاک/برگ و برگه فنی محصول؛ از سمیت بور/مس جلوگیری کنید.
- زمان درست: مراحل حساس (شروع رشد رویشی، قبل از گلدهی، تشکیل میوه).
- محل درست: اختلاط در ناحیه ریشه، محلولپاشی یکنواخت، یا تزریق در سیستم آبیاری.
کود آهن؛ سولفات آهن یا کلات آهن؟
اگر خاک آهکی و pH بالاست، کلات آهن EDDHA پایداری و کارایی بیشتری دارد. سولفات آهن برای محلولپاشی، خاکهای اسیدیتر یا رفع کوتاهمدت مناسب است. هر دو باید بر اساس آزمون خاک و دستورالعمل فنی مصرف شوند.
پرسشهای پرتکرار درباره ریزمغذیهای گیاهی
کود ریزمغذی چیست و چه تفاوتی با ماکرومغذیها دارد؟
ریزمغذیها عناصر کممصرف مانند آهن، روی و بور هستند که به مقدار اندک مصرف میشوند اما برای عملکرد گیاه حیاتیاند. ماکرومغذیها مثل نیتروژن، فسفر و پتاسیم به مقدار زیاد موردنیازند.
علائم کمبود آهن در گیاه چیست؟
زردی بینرگبرگی در برگهای جوان، ریزماندگی و کاهش رشد. در خاکهای آهکی جذب آهن بهشدت کاهش مییابد.
سولفات آهن بهتر است یا کلات آهن؟
برای خاکهای آهکی، کلات EDDHA معمولاً کاراتر است. سولفات آهن برای محلولپاشی و شرایط اسیدیتر مناسب است.
محلولپاشی بهتر است یا مصرف خاکی؟
محلولپاشی اصلاح سریع علائم را میدهد ولی پایدار نیست؛ مصرف خاکی/کودآبیاری اثر ماندگارتر دارد. انتخاب نهایی به آزمون خاک، pH و مرحله رشد وابسته است.
منابع و مطالعه بیشتر
- FAO – Micronutrients
- CropNutrition (The Mosaic Company) – Micronutrients
- International Fertilizer Association (IFA)